Yazan: Nurdal Durmuş — Türk Kızılay Şube ve Gönüllü Yönetimi Başkanı

Dijital gönüllülüğü normal gönüllülük faaliyetlerinden ayıran en benzersiz özellik uzaktan yapılabilmesi ve bir dijital sistem üzerinden yönetilebilmesidir.

Teknolojik gelişmeler ve internetin getirdiği yeniliklerle biçimlenen çevrimiçi dünya artık sadece endüstriyi değil hayatımızın merkezine aldığımız pek çok şeyin değişmesine, güncellenmesine, dönüşmesine, gelişmesine ya da kaybolmasına aracılık ediyor.

Endüstri 4.0 diye tanımladığımız bu dijital devrim sadece işletmelerin üretim hatlarını değil insan ilişkilerinden toplumsal hafızaya pek çok şeye etki ederek, bütün çalışma süreçlerinin dijitalleşmesi anlamına da geliyor. Şimdilerde alışverişlerimizi e-ticaret aracılığıyla internetten yapıyor, eğitimlerimize e-öğrenme platformları aracılığıyla uzaktan katılıyor, toplantılarımızı web veya masaüstü dijital araçlarla sanal ortamlarda gerçekleştiriyoruz.

Özetle çevrimiçi bir dünyanın içinde yaşıyoruz.

İnsanları ve duyguları internet aracılığıyla birbirine ve makinelere bağlayan çevrimiçi dünya, yapay zeka teknolojisiyle kişisel meraklarımızı da takip ediyor. Ne yememiz, neyi satın almamız, nereye tatile gitmemizden tutun hangi alanlarda merakımız olduğunu bile tanımlayarak bizleri yönlendirebiliyor. İnsanın insanla değil de, sanal makinelerin insanlarla etkileşimini öne çıkaran bu yeni dönem, kendi kendini yönetebilen dijital sistemlere olan ihtiyacı da artırmış durumda. Nesnelerin interneti olarak adlandırılan bu süreç her alanda olduğu gibi gönüllülük ve teknoloji arasındaki yenilikçi sinerjiye de yön vermeye başladı. Artık, internet teknolojisi ve mobil iletişim dünyayı ve toplumları dönüştürdüğü gibi sivil toplumun geleceğini de değiştiriyor. 

Dijital gönüllülük, temelde internet ağına bağlı bir bilgisayar veya internet işlevine sahip bir cep telefonu ile çevrimiçi araçlar kullanılarak tamamen veya kısmen tamamlanan gönüllü görevler olarak tanımlanıyor. 

Yenilikçi ve Farklı

Özellikle, dünyayı etkisi altına alan Kovid-19 pandemi sürecinde gelen kısıtlamalar ve uzaktan çalışma zorunluluğu tüm dünyayı dijital sistemlere entegre olmaları için zorlamış durumda. Elbette bu süreç ve çevrimiçi iletişim kurabilme zorunluluğu sivil toplumun uzun zamandır gündeminde olan yenilikçi ve farklı bir gönüllülük biçimine ivme kazandırdı: Dijital gönüllülük.

Dijital gönüllülük, temelde internet ağına bağlı bir bilgisayar veya internet işlevine sahip bir cep telefonu ile çevrimiçi araçlar kullanılarak tamamen veya kısmen tamamlanan gönüllü görevler olarak tanımlanıyor. Aynı zamanda “Uzaktan gönüllülük, E-Gönüllülük, Sanal Gönüllülük, Online Gönüllülük, Çevrimiçi Gönüllülük” gibi isimlerle de adlandırılan gönüllülük biçimini de ifade ediyor.

Esasında dijital araçlar aracılığıyla yapılan gönüllülük her ne kadar 2000 yılından beri yükselen bir trend olsa da hikayesi 1970’lere kadar uzanıyor. 1970’li yılların başında kâr amacı gütmeyen kuruluşların yazılım kaynaklarını geliştirmek için çevrimiçi gönüllülerin dahil edildiği Project Gutenberg projesi dijital gönüllülük biçiminin ilk uygulaması olarak adlandırılıyor.

Dijital gönüllüler ise, “zamanlarını ve becerilerini internet üzerinden, özgürce ve maddi kaygılar olmaksızın toplumun yararına gerçekleştiren kişiler” olarak tanımlanabilir.

Her an ve her yerde gönüllülük

Dijital gönüllülüğü normal gönüllülük faaliyetlerinden ayıran en benzersiz özellik uzaktan yapılabilmesi ve bir dijital sistem üzerinden yönetilebilmesidir. Dijital gönüllülük bir yere gitme ya da bir yerde olma zorunluluğu gibi kısıtlamalara takılmadan her an ve her yerde gönüllülük yapma fırsatı sunmaktadır. Dijital gönüllülük, insanların, özellikle de engellilerin fiziki sorunları da ortadan kaldırmaktadır. Engellilerin sosyal kaygılarının üstesinden gelmesine olanak sağlayarak bu model, gönüllülük faaliyetlerine yüz yüze katılamayan bireylerin tercih ettiği gönüllülük biçimi olarak toplumsal faydaya da dönüşebilmektedir. Dijital gönüllülük, bu özelliği sayesinde, engelleri nedeniyle başka türlü gönüllü faaliyetlere katılamayacak insanları güçlendirme ve potansiyellerini toplum yararına kullanma olanağı sağlamaktadır.

Elbette dijital gönüllülük kavramı, geleneksel gönüllülüğün yerine geçecek bir model olarak düşünülmemelidir. Online gönüllülük biçiminin temel amacı, sivil toplum kuruluşlarını ve diğer kar amacı gütmeyen kuruluşların çalışmaları için daha fazla seçenek ve yeni gönüllülük alanları sunmaktır. Bu bakış açısından hareketle online gönüllülük ve geleneksel gönüllülük yöntemleri kesinlikle birbirlerinin alternatifi olarak görülmemelidir.

Alternatif bir yöntem

Online gönüllülük modelinin geleneksel gönüllülük modelinden sorumlulukları açısından bakıldığında da hiçbir farkı yoktur. Yapılan araştırmalar geleneksel gönüllülük modeli için zamanı olmayanların, dijital gönüllülük faaliyetlerine katılmak için de zaman ayıramadıklarını ortaya koymaktadır. Bu nedenle dijital gönüllülük, yüz yüze gönüllü olarak faaliyetlere zaman ayıramayan-katılamayan insanlar için alternatif bir gönüllülük yöntemi olarak tanıtılmamalıdır. Aksine, bireyler için çevrimiçi gönüllülüğün çekiciliği ve yüz yüze gönüllülükten ayıran temel faktörler belirlenerek gönüllülere alternatif yeni alanlar sunulabilmelidir.

Hazırlanan raporlar yakın gelecekte hayatımıza girecek 20 yeni mesleğin dijital hizmet üretecek bir çalışma modeliyle yapılacağını göstermektedir. Veri Dedektifi, Bilgi İşlem Destekleyicisi, Etik Kaynak Kullanımı Yetkilisi, Yapay Zeka İş Geliştirme Yöneticisi, Uç Programlama Uzmanı, Fitness Bağımlılık Danışmanı, Yapay Zeka Destekli Sağlık Teknisyeni, Siber Şehir Analisti, Genomil Portföy Direktörü, Finansal Sağlık Koçları, Dijital Terziler, Finansal Güven Yöneticisi, Kuantum Makine Öğrenme Analisti ve Sanal Mağaza Asistanı gibi meslekler dijital sistemlerle yönetilecek meslekler olarak öne çıkacaktır. Bu yeni meslek guruplarında profesyonel olarak görev almadan önce yapılacak dijital gönüllülük deneyimleri işe alımlarda çok önemli avantajlar sağlayacaktır.

Gelinen bu aşamada, dünyanın en önemli dijital gönüllülük platformları hem kariyerinize olan etkisi, hem de kişisel yetkinliklerinizin coğrafi engellere takılmadan insanlığın hizmetine sunulması için aracılık etmektedir.

Yeni gönüllülük platformları

gonulluol.org: Türk Kızılay’ın yeni dijital gönüllülük platformu gonulluol.org kurumu, çevrimiçi gönüllülerle buluşturan en önemli platformalardan biri olarak ön plana çıkmaktadır. Dijital platform aracılığıyla kurumun yüz yüze veya çevrimiçi tüm gönüllü faaliyetlerine katılabilirsiniz. 2020 yılında Türkiye’nin gönüllülük platformu vizyonuyla açılan ve yakın zamanda diğer STK, kamu ve üniversitelere de açılacak sistem gönüllülük görevleri dahil tüm süreçlerini uçtan uca dijital yöneten bir sistem olarak hizmet ediyor.

Ulusal çaptaki tüm Kızılay gönüllülerinin ortak bir sistem üzerinden yönetilmesini, eğitim almalarını, görevlendirmelerini takip eden bir dijital platform olan gonulluol.org çevrimiçi olarak Gönüllü motivasyonu, raporlamaları, görevlendirmeleri, belgelendirilmelerini sağlamasının yanında sosyal bir ağ olması açısından da önem taşıyor.

https://gonulluol.org/

United Nations Volunteers: Kovid-19 süresince online gönüllük programları sunan en kapsamlı kuruluşlardan biri olan Birleşmiş Milletler, resmi web sitesi üzerinden araştırma, yazma, sanat ve tasarım başlıkları altında online çalışabilecek gönüllülere fırsatlar sunuyor.

https://www.onlinevolunteering.org/en

Project Gutenberg: 1971 yılında dünyanın en büyük dijital kütüphanesini oluşturmak amacıyla başlatılan Project Gutenberg, bugün 59 bin ücretsiz e-kitap, sesli kitap ve DVD gibi zengin bir kaynağa sahiptir. Siz de uygun materyaller bağışlayarak, kitapları dijital forma dönüştürerek ya da başkalarının çalışmalarını düzelterek gönüllü olabilirsiniz.

https://www.gutenberg.org/

Catchafire: Sadece online gönüllülük projeleri bulabileceğiniz arama platformu olan Catchafire, kendinizi geliştirebileceğiniz ve bunları özgeçmişinizde paylaşabileceğiniz imkanlar sunar. Fotoğrafları düzenlemek, sosyal medya görselleri ya da infografikler hazırlamak ve çeviriler yapmak için her gün güncellenen içerikler için göz atabilirsiniz.

https://www.catchafire.org/

Dünyada online gönüllülerin dijital araçlar aracılığıyla katıldıkları gönüllülük faaliyetleri çeşitlilik gösterse de genel olarak gonulluol.org ve benzer platformlarda çevrimiçi gönüllülük desteği açılan görevleri şu başlıklar altında toplayabiliriz.

• Web sitesi tasarımı veya desteği

• Veri girişi

• Eğitim modülleri ve materyalleri geliştirme

• E-posta pazarlaması veya yönetimi

• Para toplama telefon görüşmeleri ve sosyal yardım

• Sosyal medya tanıtım ve yönetimi

• Uygulama geliştirme

• Gönüllü izleme

• Metin yazarlığı, basın içerikleri, bloglama veya düzenleme

• Grafik tasarımı, fotoğrafçılık

• Pazarlama veya marka yardımı

• Video oluşturma

• Sanal yardım, personel desteği

• Tercüme desteği

• Belge tarama ve sanal kütüphane hizmetleri

• Seslendirme hizmetleri

• Yazılım desteği

• Öğrencilere ders verme veya mentorluk yapma

• Çevrimiçi tartışma gruplarını yönetme

• Podcast oluşturmak

• Fotoğrafları ve dosyaları etiketleme

• Dil ve meslek yetkinliği için çevrimiçi eğitimler

Dijital gönüllülüğün artı ve eksileri

1970’li yıllarda başlayıp, 2000'lerden beri hızlı yükselişini yakalayan, Kovid-19 pandemi sürecinde zirve yapan çevrimiçi gönüllülük ve dijital gönüllü yönetim sistemleri günümüzün en popüler alanlarından biri haline gelmiştir.

Günümüzde sadece sivil toplum kuruluşları değil hemen hemen tüm kuruluşlar tamamen çevrimiçi çalışan online gönüllü pozisyonlar oluşturarak alan etkilerini genişletmeye ve insan kaynaklarından tasarruf etmeye başlamıştır.

Bununla birlikte, dijital gönüllülük faaliyetlerinde birçok gönüllü için sosyal tatmin sağlama duygusu hala bu gönüllük biçimini çerçeveleyen en önemli sorun olarak görülmektedir.

Birçok kuruluş ve gönüllüler dijital platformların öneminin farkında olsa bile bu sistemlerin ve gönüllülüğün geleneksel gönüllülüğün sağladığı kişisel ve sosyal tatmini vermediğini düşünmektedir.

Yükselen bir trend olarak dijital gönüllülüğün avantajlarını ve dezavantajlarını şu şekilde sıralamak mümkündür.

Avantajları

• Esnektir. Dijital gönüllülük ihtiyaca göre uyarlanabilir.

Çevrimiçi gönüllülerden işe gidip gelmeleri, bir yere gidip bir yerde bulunma zorunluluğu beklenmez.

• Dijital gönüllülük ve platformları geleneksel gönüllülüğe katılımın aksine daha kolay ve daha erişilebilirdir.

• Bulunulan heryerden dijital olarak gönüllü göreve katılıp kurumda görev alma imkanı sunmaktadır.

• Dijital gönüllü yönetim sistemleri, insanların, hizmet etmek istedikleri süreye göre görevler açar ve gönüllülerin görev almalarını sağlar. Gönüllü, ne zaman veya ne zamana kadar sorumluluklarını yerine getireceğini belirleyebilir.

• Dijital gönüllülük görevlerinde fiziksel engel, mesafe veya diğer olumsuz etkenler nedeniyle gönüllü sınırlandırılamaz.

• İnternet bağlantısı olan herkes her yerden dijital gönüllülük sistemi ile çalışan bir sivil toplum kuruluşunun parçası olabilir.

• Online gönüllülük, meşgul profesyonellerin kurumlara nitelikli görev gücü olarak katılmasını sağlar.

• Gönüllü çalışmalar genel olarak işverenleri etkilemektedir. Dijital gönüllü çalışmaları başvuru sahiplerinin zamanlarını

yönetmede işverenleri etkilemediği gibi iş süreçlerine olumlu motivasyon katkısı sağlar.

• Küreseldir. Gönüllüler mesafe veya konumla sınırlı değildir. Şehir trafiği, farklı zaman dilimleri ve hatta okyanusun öteki ucunda olmanız, bir amaca yardım etme arzusunun önünde engel değildir.

• Dijital gönüllülük, faaliyetlerine katılan gönüllülere bilmedikleri dilleri, insanları ve kültürleri tanımalarına yardımcı olur.

Dijital Gönüllülüğün Dezavantajları ve Görev Uygulama İlkeleri

• Örgütsel destekten yoksundur.
Dijital gönüllülüğün en çok dile getirilen şikayetlerinden biri, gönüllülerle etkin bir şekilde iletişim kurulamaması ve desteklenememesidir.
Genel olarak online gönüllüler, sorulara verilen yanıtları uzun süre beklemek veya kuruluşun “ailesinden” kopmuş gibi birçok hisler yaşayabilmektedir.
Bu durum gönüllü organizasyon ilişkilerine zarar verebilir.

• Farklı hissettirmez.
Çevrimiçi gönüllülük bazıları için değerli sosyal etkileşim deneyimini ve somut etki duygusunu azaltabilir.
Online gönüllüler, geleneksel gönüllülüğün sağladığı bilinen empati duygularından ve kişisel bağlantılardan genelde yoksundur.

• Misyonu gönüllülere aktarmak zor olabilir.
Sosyal etkileşim, nedene doğrudan katılım ve olumlu etkilerin ilk elden gözlemlenememesi gibi faktörler online gönüllülük ile deneyimlenememektedir.
Dijital gönüllüler bir topluma ait olma ve amaç duygusunu kaybedebilir.
Ayrıca, dijital gönüllülüğe özgü fiziksel kopukluk, gönüllünün hizmet alanının motive edici etkilerinden uzak kalmasına neden olduğundan kurum aidiyetine zarar verebilir.

Dijital gönüllü görevleri nasıl olmalı?

• Gönüllülere uzun soluklu görevler vermekten kaçınılmalıdır.

• Gönüllülere hem kuruluş içi adaptasyon hem de görevdeki başarılarının ön değerlendirmesi için yapabilecekleri ve zorlanmayacakları kısa süreli (1-3 saatlik) görevler ile başlanmalıdır.

• 1-3 saati aşacak çevrimiçi görevleri tek kişiye değil farklı sayılardaki gönüllülerle paylaştırılmalıdır.
(Örneğin 150 sayfalık bir tercüme hizmetini tek kişi yerine 15’er sayfa bölerek dağıtabilirsiniz.)

• Gönüllülere verilen görevlerin tanımının açık ve anlaşılabilir şekilde olmasına özen gösterilmelidir.

• Bazı gönüllülerin sizi temelde kolaylaştırıcı olarak göreceklerini ve çok az rehberlik veya desteğe ihtiyaç duyacaklardır;
diğer gönüllülerin de daha fazla denetime, kurum içi açıklığa ve iletişime ihtiyacı olacaktır.
Bu nedenle, gönüllülerin görevle ilgili soruları ve bildirimlerini önemseyin ve kontak kişisi belirleyin.

• Dijital gönüllülüğün önündeki en büyük engellerden biri kalitesiz internet hızları veya kotalardır.
Gönüllüler online görevler için lisanslı araçlar, programlar, internet kotaları ile desteklenmelidir.

• Gönüllüler kuruluşa dahil olduktan sonra oryantasyon eğitimi verilmelidir.

• Gönüllülere yaptıkları görev sonrası sertifika, puanlama, ödüllendirme gibi motivasyon araçları ve hakları görev karnesinde tanımlanmalıdır.

• Görev sonrası görev değerlendirmesi yapılarak yetkin gönüllüler belirlenmelidir.

• Görevler dağıtılırken, gönüllünün bunları anladığından emin olunmalıdır.

• Görevin başlangıç ve bitiş tarihleri, kriterleri, gönderip geri alma süreçleri net tanımlanmalıdır.

• Verilecek gönüllü görevin kuruluşun güvenliği, yazılım kuralları, yasal süreçleri olumsuz anlamda etkileyecek kritik bir görev olup olmadığına dikkat edilmelidir.

İnsanlık onurunu korumak için dünyanın her yerinde bilgisini, tecrübesini, zamanını, emeğini insanlığın hizmetine sunan tüm gönüllülere saygı ve minnetle.

KAYNAKÇA

Durmuş, N., & İyicil, D. Sivil toplum kuruluşlarında insan kaynağı olarak gönüllülük ve gönüllü yönetiminde dijitalleşmenin etkisi: Türk Kızılay örneği.

https://gonulluol.org

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/274308

http://panel.stgm.org.tr/vera/app/var/files/g/o/gonulluluk.pdf

https://blog.mobileserve.com/the-pros-and-cons-of-virtual-volunteering